कानेपाेखरी , असोज,६
विद्यानन्द चाैधरी
नेपालको तराई तथा भित्री मधेस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने आदिवासी थारू समुदायमा विभिन्न मौलिक संस्कृति, परम्परा र चाडपर्व प्रचलित छन्। तीमध्ये थारू महिलाले विशेष श्रद्धा र निष्ठाका साथ मनाउने प्रमुख पर्व हो—जितिया पर्व।
आश्विन कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथिमा मनाइने जितिया विशेषगरी सन्तानको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, सुख–समृद्धि तथा परिवारको कल्याणको कामना गर्दै मनाइन्छ। यस पर्वमा महिलाले कठोर निराहार व्रत बस्ने भएकाले थारू समुदायका अन्य पर्वको तुलनामा जितियालाई विशिष्ट मानिन्छ।
जितिया धार्मिक आस्थासँग मात्र जोडिएको पर्व होइन। यसले थारू समुदायको मौलिक जीवनशैली, लोकविश्वास, भाषा, भेषभूषा, लोकगीत, नृत्य, सामूहिकता र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो पर्व थारू समुदायको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा स्थापित छ।
ओठङ्घनबाट सुरु हुन्छ जितिया
जितिया पर्वको औपचारिक सुरुवात अष्टमी तिथि लाग्नुअघि अर्थात् सप्तमीको अन्तिम प्रहरमा गरिने ‘ओठङ्घन’ वा ‘ओटङ्घन’ बाट हुन्छ। व्रतालु महिलाहरूले मध्यरातमा दही, चिउरा, माछा, मरुवाको रोटी लगायतका परिकार खाने चलन छ।
ओठङ्घन खाएपछि महिलाहरूले व्रत सुरु गर्छन्। कतिपय समुदायमा यो व्रत निकै कठोर रूपमा पालना गरिन्छ, जसमा लामो समयसम्म अन्न, पानीलगायत कुनै पनि खानेकुरा सेवन नगरी बस्ने परम्परा रहेको छ।
व्रतको कठिनाइका बाबजुद महिलाहरू सन्तानको सुख, स्वास्थ्य र दीर्घायुका लागि श्रद्धापूर्वक व्रत बस्ने गर्छन्। यही कठोरता र आस्थाका कारण जितियालाई थारू महिलाको प्रमुख पर्वका रूपमा लिइन्छ।
जितमहान अर्थात् जिमुतवाहनको पूजा
जितियाको मुख्य दिन अष्टमीमा व्रतालु महिलाहरू बिहानै नदी, पोखरी वा अन्य जलाशयमा पुगेर स्नान गर्छन्। स्नानपछि घर फर्किएर परम्परागत विधिअनुसार जिमुतवाहन अर्थात् जितमहान देवताको पूजा गरिन्छ।
पूजामा लसुन, तोरीको पिना अर्थात् खरि, घिरौँलाको पात, तोरीको तेललगायत स्थानीय तथा प्राकृतिक सामग्री प्रयोग गर्ने परम्परा छ। यी सामग्री थारू समुदायको परम्परागत जीवनशैली र प्रकृतिसँगको निकट सम्बन्धका प्रतीकका रूपमा समेत लिइन्छन्।
साँझपख गाउँका महिलाहरू सामूहिक रूपमा भेला भएर जितमहानको पूजा तथा व्रत कथा श्रवण गर्छन्। पिपलको बोटमुनि वा सामूहिक रूपमा निश्चित स्थानमा बसेर जितिया व्रत कथा सुन्ने परम्परा धेरै ठाउँमा अझै कायम छ।
जीतवाहनको कथा र लोकविश्वास
जितिया पर्वसँग राजा जिमुतवाहन वा जीतवाहन सम्बन्धी पौराणिक कथा जोडिएको छ। लोकविश्वासअनुसार जिमुतवाहनले आफ्नो त्याग र पुण्यबाट सन्तान तथा परिवारको रक्षा गरेका थिए।
त्यसै विश्वासका आधारमा जितिया व्रत बस्दा सन्तानमाथि आइपर्न सक्ने विपत्ति, रोग तथा अन्य संकट टर्ने जनविश्वास थारू समुदायमा रहेको पाइन्छ।
जितिया व्रत कथा केवल धार्मिक आख्यानका रूपमा मात्र नभई त्याग, समर्पण, साहस र मातृप्रेमको प्रतीकका रूपमा समेत लिइन्छ। पुस्तौँदेखि आमाबाट छोरी र नयाँ पुस्तामा कथा तथा व्रतका विधि हस्तान्तरण हुँदै आएका छन्।
झाम्टा नृत्यले थप्छ सांस्कृतिक रौनक
जितिया धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यो थारू महिलाको सामूहिक भेटघाट, मनोरञ्जन र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको अवसर पनि हो।
वर्षभरिका काम, पारिवारिक जिम्मेवारी र दैनिक जीवनका व्यस्तताबीच जितियाको अवसरमा महिलाहरू समूहमा भेला हुन्छन्। मौलिक थारू पहिरन तथा परम्परागत चाँदीका गहनामा सजिएर झाम्टा नृत्य प्रस्तुत गर्ने चलन छ।
झाम्टा नृत्यसँगै गाइने लोकगीतमा थारू समुदायको सामाजिक जीवन, सुख–दुःख, प्रेम, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक विकृति तथा समसामयिक विषयसमेत अभिव्यक्त हुने गर्छन्। यसले जितियालाई मनोरञ्जनसँगै सामाजिक संवादको माध्यमसमेत बनाएको छ।
महिलाहरू सामूहिक रूपमा गीत गाउँदै नाच्ने भएकाले यसले आपसी आत्मीयता र भगिनी सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने गरेको छ।
सन्तानप्रतिको मातृप्रेमको प्रतीक
जितिया पर्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष सन्तानप्रतिको आमाको प्रेम र समर्पण हो। आफ्ना सन्तानको दीर्घायु, स्वास्थ्य र सुखका लागि महिलाले कठिन व्रत बस्ने परम्पराले मातृशक्तिको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।
व्रतका क्रममा महिलाले भोग्ने कठिनाइलाई सन्तानको सुखका लागि गरिएको त्यागका रूपमा बुझिन्छ। यसैले जितिया थारू समाजमा आस्था, मातृत्व र पारिवारिक सम्बन्धसँग गहिरोसँग जोडिएको पर्व हो।
प्रकृतिसँग जोडिएको पर्व
जितियाका धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिमा प्रयोग हुने सामग्रीले थारू समुदायको प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पनि देखाउँछ। घिरौँलाको पात, तोरीको तेल, तोरीको पिना, माटो र पानीलगायत स्थानीय सामग्रीको प्रयोग गरिन्छ।
नदी, पोखरी तथा जलाशयमा स्नान गर्ने परम्परा पनि पर्वको महत्वपूर्ण पक्ष हो। यसले थारू समुदायको परम्परागत जीवनमा पानी, भूमि, वनस्पति र प्रकृतिको रहेको महत्त्वलाई झल्काउँछ।
सामाजिक एकता र सद्भावको पर्व
जितियाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सामाजिक एकता हो। गाउँका महिलाहरू सामूहिक रूपमा पूजा, कथा श्रवण, गीत तथा नृत्यमा सहभागी हुन्छन्।
यस अवसरमा व्यक्तिगत तथा पारिवारिक सीमाभन्दा माथि उठेर सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने भएकाले सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ हुने गरेको छ। एउटै स्थानमा भेला भएर दुःख–सुख साटासाट गर्ने, गीत गाउने र नाच्ने परम्पराले समुदायमा आत्मीयता र सद्भाव कायम गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
नयाँ पुस्तालाई संस्कृति हस्तान्तरण
आधुनिक जीवनशैली, प्रविधिको बढ्दो प्रभाव र सांस्कृतिक परिवर्तनका बीच पनि जितिया पर्वले थारू समुदायको मौलिक पहिचान जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
जितियाका माध्यमबाट नयाँ पुस्ताले थारू भाषा, लोकगीत, लोककथा, परम्परागत पहिरन, गहना, नृत्य तथा धार्मिक संस्कारबारे जानकारी पाउने अवसर प्राप्त गर्छ। परिवार र समुदायका ज्येष्ठ सदस्यले नयाँ पुस्तालाई पर्वका विधि तथा यसको सांस्कृतिक महत्त्वबारे सिकाउने भएकाले जितिया सांस्कृतिक पुस्तान्तरणको माध्यमसमेत बनेको छ।
नेपालबाहिर पनि विस्तार हुँदै जितियाको उत्साह
पहिले मुख्यतः तराई तथा थारू बहुल क्षेत्रमा सीमित रहेको जितिया पर्व पछिल्लो समय देशका विभिन्न स्थानमा बसोबास गर्ने थारू समुदायले पनि मनाउन थालेका छन्। रोजगारी, शिक्षा तथा अन्य कारणले देशका विभिन्न सहर तथा विदेशमा पुगेका थारू समुदायले समेत सामूहिक रूपमा जितिया मनाउने गरेका छन्।
यसले जितियालाई एउटा समुदायको धार्मिक पर्व मात्र नभई नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचान बोकेको महत्वपूर्ण लोकपर्वका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गरेको छ।
संरक्षण आवश्यक
समयसँगै चाडपर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन आए पनि जितियाको मौलिकता संरक्षण गर्नु आवश्यक देखिन्छ। परम्परागत लोकगीत, झाम्टा नृत्य, जितिया कथा, पूजाका विधि तथा मौलिक परिकारलाई दस्तावेजीकरण गर्दै नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउन सके यस पर्वको सांस्कृतिक महत्त्व अझ बलियो बन्न सक्छ।
जितिया थारू महिलाको आस्था र व्रतसँग मात्र सम्बन्धित पर्व नभई मातृप्रेम, त्याग, सामाजिक एकता, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सांस्कृतिक पहिचानको संगम हो। त्यसैले यसको संरक्षण र पुस्तान्तरण थारू समुदायको मौलिक संस्कृति जोगाउने महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
परम्परा र आधुनिकताको बीचमा रहेर पनि थारू महिलाले जितियालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। यही निरन्तरताले जितियालाई आज पनि जीवन्त लोकपर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ र नेपालको बहुजातीय तथा बहुसांस्कृतिक समाजको विविधतालाई थप समृद्ध बनाएको छ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्
यस लेखमा प्रतिक्रिया बन्द गरिएको छ।